اسماعيل بن محمد مستملى بخارى
5
شرح التعرف لمذهب التصوف ( فارسى )
به خط محمد بن حجاج العبدسى نوشته شده بود ، و اين نسخه در قدمت عهد تحرير از نسخهء پيشاور پيشتر بود ، و اكنون روتوگراف آن در كتبخانهء دانشگاه لاهور موجود است . اصل اين كتاب 274 ورق بود ، و چنين آغاز مىشد : « قال الشيخ الزاهد العارف ابو بكر بن ابى اسحاق الكلابادى البخارى رحمه الله ، حدثنا ابو الفضل محمد بن احمد بن مزدك قال حدثنا محمد بن عيسى الطرسوسى الخ . . . » « در الفوائد البهيه راجع به كلابادى چنين گويد : « محمد بن اسحاق ابو بكر البخارى الكلابادى تفقه على الشيخ محمد بن الفضل و كان اماما اصوليا و له كتاب التعرف جمع فيه اقوال اصحابنا فى التوحيد . » « على كاشفى هروى در رشحات گويد كه مزار ابو بكر اسحاق كلابادى بيرون دروازهء كلاباد بخارا است » . - پايان گفتار آقاى عبد الحى حبيبى - كتاب « التعرف لمذهب التصوف » ابو بكر كلابادى از همان روزگار تأليف چندان نام و آوازه يافته بوده است كه در وصف آنگاه گفتهاند : لو لا التعرف لما عرف التصوف ؛ و گاه گفتهاند : لو لا التعرف لبطل التصوف . چنان كه ياد كردم « كتاب التعرف » از آثار كهن و بنيادين صوفيان است و از گوياترين و دقيقترين آنها اهتمام كلابادى نيز به مانند همتاى همعصر خود ، ابو نصر عبد الله بن على بن محمد بن طوسى ، نامور به طاوس الفقراء ، درگذشته به سال 378 ه در كتاب « اللمع فى التصوف » بر آن است تا با استناد بر آيات و احاديث و گفتار پيشوايان دين و بزرگان عرفان ، اثبات كند طريقت تصوف از شريعت اسلام جدايى ندارد و سخت به آن وابسته است . ابو بكر كلابادى كه بر اصول شريعت و آداب طريقت چيرگى بسيار داشت ، در بابهاى شصت و هفتاد و اندگانهء كتاب خود ، برحسب گونهگونى نسخهها در باببندى ، همه نكتههاى باريك شريعت و طريقت را بازشكافته است . روى آوردن بسيار آگاهان و صاحبنظران به « كتاب التعرف » انگيزهء نوشتن شرحهايى به تازى و فارسى برآن گرديد ؛ و گويا كلابادى خود نخستين كس بود كه بر كتاب خود شرح نوشت و آن را « حسن التصرف » نام نهاد . از شرحهاى ديگرى كه بر « كتاب تعرف » نوشتهاند ، شرحى است از شيخ الاسلام عبد الله بن محمد انصارى هروى درگذشته به سال 481 ه ،